پس از اینکه عبدالحسین زرین کوب به موضوع عقده حقارت خاقانی اشاره کرد، عده ای با این دیدگاه، مخالف و برخی با آن موافق بوده اند. یکی از روانشناسانی که نگاهی علمی نسبت به عقده حقارت داشته، آلفرد آدلر است. او در «روانشناسی فردنگر» خود با بررسی سبک زندگی، به تحلیل ویژگی های روانی افراد می پرداخته است. در روانشناسی فردنگر معیار اصلی سنجش سلامت روانی افراد، علاقه اجتماعی است. تلاش برای برتری، دیگر ویژگی مهم روانشناسی فردنگر است. بر این اساس، افرادی که از سلامت روانی برخوردارند، برای موفقیت های جمعی تلاش می کنند و افرادی که از سلامت روانی برخوردار نیستند، برای برتری های شخصی. روانشناسی فردنگر بهترین دیدگاه برای تحلیل روانشناختی اشعار خاقانی و روشن شدن موضوع عقده حقارت اوست. جمع آوری داده ها در این مقاله به شیوه کتابخانه ای صورت گرفته است و در آن با روش پژوهش تحلیلی توصیفی به تحلیل روانشناختی مولف (شاعر) پرداخته شده است. هرچند برخی از نشانه های عقده حقارت در اشعار خاقانی وجود دارد، اما این شواهد به اندازه ای نیست که بتوان درباره آن با قطعیت سخن گفت و با توجه به ضعف علاقه اجتماعی در برخی از اشعار خاقانی و علاقه فردی مبالغه آمیز او و نیز میل به برتری جویی شخصی وی، می توان نتیجه گرفت که این شاعر برجسته تا اندازه ای گرفتار عقده برتری بوده است.

ویس و رامین اثر فخرالدین اسعد گرگانی از منظومه های غنایی است که با پرداخت درست و دقت در توصیف شخصیت ها و جزرومدهای روحی آن ها، از آثار قابل بررسی با نقد روان کاوانه است. این نوع نقد در میان انواع نقد و بررسی های آثار ادبی که از ابتدای قرن بیستم شکل گرفت؛ متاثر از روشی است که توسط فروید بنا نهاده شد. در این شیوه به متن به مثابه یک رویا می نگرند و منتقد به تاویل آن می پردازد تا به لایه های نهفته آن پی ببرد. سوال اصلی تحقیق این است که چه عواملی در شکل گیری عقده حقارت در شخصیت ویس نقش داشته اند؟ تحقیق حاضر با روش توصیفی-تحلیلی شخصیت ویس در منظومه فخرالدین اسعد گرگانی را از دیدگاه نظریه عقده حقارت آلفردآدلر، پزشک اتریشی، مورد نقد و بررسی قرار می دهد. نتایج تحقیق نشان می دهدکه ویس به سبب نادیده گرفته شدن، شکست در عشق ویرو و از دست دادن پدر، دچار عقده کهتر انگاری شده است. وی این عقده را با جانشین سازی(انتقال به موبد)، به عقده برتری جویی تبدیل کرده وآن را به شکل تناقض در رفتار، حس برتری جویی، رشک وحسد و. . . نمایان ساخته است.

ادبیات به دلیل ماهیت و حوزه گسترده اش با سایر رشته های علوم انسانی ـ از جمله روان شناسی ـ تناسب موضوعی دارد و قابلیت انجام پژوهشهای مشترک با این گونه رشته ها را داراست. تاریخ بیهقی از آثار مهم ادبیات فارسی است که به دلیل دقت و صداقت بیهقی در توصیف شخصیتهای دربار غزنوی قابل اعتماد است. در میان شخصیتهای این دربار بوسهل زوزنی به عنوان منفی ترین شخصیت مطرح می باشد که در این مقاله علت روان شناختی آن در عقده حقارت وی فرض شده است. همسانی ویژگیهای افراد دارای عقده حقارت همچون تکبر، حسادت و رشک، تنفر و جاه طلبی، انتقام جویی، تناقض رفتاری، خوفناکی، انعطاف و نرمش موضعی، کاربرد ابزاری از دین و عقاید و ... با صفتها و حالتهای روانی بوسهل فرض تحقیق را به اثبات می رساند.

واکاوی ابعاد شخصیت های سریال های تلویزیونی از منظر روان شناسی، در شناخت عمیق تر این شخصیت ها و افزایش تأثیرگذاری تولیدات این رسانه مؤثر است. یکی از نظریه های کارآمد در این خصوص، عقده حقارت آدلر است. بنابراین، تبیین عوامل بروز و پیامدهای عقده حقارت در شخصیت ضدقهرمان سریال «مُلکاوان» و سازوکار جبران آن، هدف این مقاله است. از آنجا که میدان کنش شخصیت، بازنماینده قلمرو روانی اوست، صحنه های کلیدی که ضدقهرمان سریال در آنها حضور فعال داشت، به صورت هدفمند انتخاب شدند. سپس با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، کنش های این شخصیت براساس مفاهیم نظریه مذکور، پیکربندی شدند. یافته های پژوهش نشان می دهند که نهادینه شدن احساس حقارت در ضدقهرمان این سریال در اثر مقایسه با همسالان خود در کودکی به وجود می آید. سپس در اثر ناکامی در حوزه شغلی و خانوادگی، پیامدهای عقده حقارت مانند «حسادت»، «تنفر»، «تکبر»، «خودستایی»، «طمع ورزی» و «انتقام جویی» در او بروز می کند. در نهایت، او با «مکانیسم جبران» درصدد تلافی تکانه های سرکوب شده خود برمی آید، اما موفق نمی شود.

ادبیات به دلیل ماهیت و حوزه گسترده اش، با سایر رشته های علوم انسانی اشتراک و تناسب موضوعی دارد. از این رو، قابلیت انجام پژوهش های بین رشته ای در آن امکان پذیر است. در این میان رابطه ادبیات و علم روان شناسی از اهمیت و عمق زیادی برخوردار است، بگونه ای که نقد و تحلیل اثر ادبی از منظر روانشناسی برای شناخت شخصیت صاحب اثر، یکی از برجسته ترین روش های نقدی است. اشعار شاعران یکی از آثار ادبی است که بازتاب و انعکاس راستین شخصیت آفریننده آثار در آن نمود پیدا می کند. ابن رومی یک از شاعران برجسته عصر عباسی است که زندگی روی خوشی به وی نشان نداد و همواره غرق در مصیب و بلا بود، و در وجود خود حقارت های جسمانی و اجتماعی را احساس می کرد، در نتیجه اشعار وی عرصه جولان عقده های روانی اوست. این پژوهش در تلاش است تا با روش توصیفی تحلیلی، شخصیت ابن رومی را از رهگذر اشعارش با رویکرد نقد روانشناسی در چارچوب نظریه عقده حقارت آلفرد آدلر بررسی و تحلیل کند. نتیجه این پژوهش نشان می دهد که حضور احساساتی نظیر حسادت، بدبینی، تنفر، ترس در وجود ابن رومی، نشان از نهادینه بودن عقده حقارت در شخصیت او دارد.

مسعود میرزا ظل السلطان سال ها بر ایالات و شهرهای مرکزی و جنوبی ایران حکومت کرد و بیش از 34 سال نیز حاکم مستقل شهر اصفهان بود. او با وجود اینکه بزرگ ترین پسر ناصرالدین شاه قاجار بود اما بدان علت که مادرش شاهزاده نبود و تبار قاجاری نداشت، از ولایت عهدی و سلطنت آینده قاجار محروم شد. به همین دلیل شخصیت و رفتاری متفاوت از دیگر شاهزادگان و مقامات در او شکل گرفت. خودشیفتگی و بدگمانی مفرط، زیاده روی در کسب قدرت و ثروت، قساوت قلب و بی رحمی نسبت به انسان ها و حیوانات، کینه و حسادت نسبت به برادران، افراط در محو برتری دیگران، تخریب بناها و باغ های تاریخی عصر صفوی، و شبیه سازی مدل سلطنت در شهر اصفهان از جمله اعمال و رفتار این شاهزاده بوده است. در این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با کاربست نظریه عقده حقارت آلفرد آدلر، علل و عواملی که موجب چنین شخصیت رفتاری با استفاده از منابع اصلی تاریخ دوره قاجار و با طرح این سوالات بررسی و تحلیل می شود: آیا چنین رفتارها و اقداماتی از جانب ظل السلطان به علت عقده حقارت وی ناشی از نرسیدن به ولایت عهدی و تخت سلطنت، انجام شده است؟ آیا وی به خاطر برخورداری از عقده برتری جویی بر دیگران به چنین اعمال و رفتاری دست یازیده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که محروم شدن ظل السلطان از ولایت عهدی و تخت سلطنت به علت اینکه مادرش نسب والای قاجاری نداشت، باعث شد تا وی دچار عقده حقارت و به دنبال آن عقده برتری جویی گردیده و به خاطر داشتن همین کمبود، به چنین اعمال و رفتار افراطی مبادرت ورزیده است.

نقد روان شناختی تلاشی برای کشف مسائل روان شناسی از خلال متون ادبی است. یکی از نظریه های روان شناختی که بابرخی متون ادبی قابل تطبیق می-باشد،نظریه عقده حقارت آلفرد آدلر است. از نظر آدلر عقدۀ حقارت وقتی ایجاد می شود که فرد نمی تواند حقارت های معمول خود را جبران کند و از همین رو احساس درماندگی می کند. مقالۀ حاضر به بررسی روان شناختی شخصیت سعید مهران در رمان اللص و الکلاب نجیب محفوظ می پردازد. از جمله اهداف این پژوهش شناسایی عوامل شکل گیری عقدۀ حقارت در شخصیت قهرمان داستان یعنی "سعید مهران" است. بازیابی پارامترهای عقده حقارت در شخصیت مذکور و تبیین مکانیسم های جبرانی مورد استفادۀ وی، از دیگر اهداف این جستار به شمار می آید. پژوهشحاضربا روش توصیفی _تحلیلی و با رویکرد روان شناختی انجام شده و به این نتایج دست یافته است که سعید مهران ازدوران کودکی به دلیل از دست دادن والدین، فقر و انزوای اجتماعی احساس حقارت می-کرده و پس از آن حوادث ناگواری مانند خیانت همسر و احساس شکست در باورها سبب ایجاد انگیزه برای گرفتن انتقام از تمام افرادی می شود که به زعم او در زندگیشاثر منفی داشته اند.در نهایت این احساس حقارت در وجود سعید مهران تبدیل به عقدۀ حقارت می شود، به گونه ای که در نتیجۀ آن، زندگی وی به تاریک ترین نقطۀ ممکنرسیدهو به مرگ وی می انجامد.